Bức tường vô hình
Hiểu não bộ tránh né - và những bước nhỏ để học kết nối trở lại
Từ bé, mọi người xung quanh đã luôn nhìn nhận mình là một người rất tự lập.
Bố mẹ bận rộn, nên phần lớn thời gian nếu không đi học thì mình ở nhà một mình. Sau này khi trưởng thành, mọi quyết định lớn trong cuộc đời - việc học, việc làm, chuyển chỗ ở, lấy chồng, sinh con - mình đều tự quyết và tự lo, ít khi muốn làm phiền đến ai. Nhìn từ ngoài vào, mình thấy... ổn. Và mọi người cũng thấy mình ổn.
Nhưng có những bí mật khác mà không phải ai cũng nhìn thấy.
Mình đã mất rất nhiều thời gian để học cách cởi mở nhận sự giúp đỡ - không phải vì không có ai giúp, mà vì trong đầu luôn có một giọng nói thầm thì: “Đừng làm phiền người khác. Tự lo được thì tự lo.” Mình mất thêm nhiều năm nữa để dần buông bỏ suy nghĩ đó, để tập dựa vào những người mình thực sự tin tưởng mà không cảm thấy như mình đang làm điều gì sai trái.
Nghe có vẻ buồn cười - đây là những điều rất đỗi bình thường, sao lại cần phải học, cần phải cố gắng?
Nhưng với những người lớn lên đã được gắn mác “phải biết tự lập”, “chỉ có dựa vào bản thân mới là đáng tin cậy” - thì ngay cả những điều giản dị ấy, cũng đều phải học lại từng chút một. Không phải vì chúng ta không đủ năng lực, mà vì não bộ của chúng ta, từ rất sớm, đã được lập trình để tin rằng: gần gũi là rủi ro, tự lập mới là an toàn.
Nếu bạn thấy mình có đâu đó những điểm tương đồng - chào mừng bạn đến với cộng đồng của những người mang xu hướng gắn bó tránh né (avoidant attachment). Một nhóm có thể chiếm tới 25% dân số - chúng ta thật ra khá đông đảo, chỉ là ít ai nói ra.
Nhìn từ bên ngoài, đây trông có vẻ là một nhóm khá “lý tưởng”: bình tĩnh, độc lập, không dễ bị tổn thương, không làm phiền ai. Nhưng liệu có phải thực sự là như vậy không? Hay đằng sau sự bình tĩnh ấy là cả một hệ thống mà não bộ đã âm thầm xây dựng suốt nhiều năm - không phải để chúng ta được tự do, mà để chúng ta được... an toàn theo cách duy nhất mình từng biết?
Trong bài viết tuần này, hãy cùng mình khám phá nhé.
I. Gắn bó tránh né là gì?
Có một hiểu lầm rất phổ biến về nhóm này: người có xu hướng gắn bó tránh né không phải là người không cần tình cảm, không cần kết nối, không cần được yêu thương.
Họ cần - hoàn toàn như bất kỳ ai khác.
Điểm khác biệt nằm ở chỗ: qua nhiều năm, não bộ của họ đã học cách tắt đi những tín hiệu nhu cầu đó trước khi chúng kịp trở thành cảm xúc có thể nhận ra được. Không phải vì họ lạnh lùng hay vô cảm - mà vì đây từng là cách thích nghi thông minh nhất mà một đứa trẻ có thể làm trong hoàn cảnh của mình. Chúng ta sẽ nói kỹ hơn về điều này ở phần sau.
Hiểu đúng điều này rất quan trọng - vì nó thay đổi hoàn toàn cách chúng ta nhìn nhận bản thân và những người xung quanh mình.
Trong nhóm gắn bó tránh né, các nhà nghiên cứu thường phân biệt hai nhánh nhỏ hơn - và sự khác biệt giữa chúng khá tinh tế nhưng đáng để nhận ra:
1. Nhánh thứ nhất: Tránh né phủ nhận (Dismissive-Avoidant)
Đây là nhóm phổ biến hơn khi nói đến avoidant attachment. Người thuộc nhánh này thường có những đặc điểm khá nhất quán:
Cảm giác chân thực rằng họ thực sự ổn khi ở một mình - và thường không hiểu tại sao người khác lại cần nhiều sự kết nối và trấn an đến vậy
Đề cao sự độc lập gần như tuyệt đối, xem việc cần đến người khác là một điểm yếu
Có xu hướng thu mình lại hoặc tìm cách thoát khỏi tình huống khi mức độ thân mật trong mối quan hệ bắt đầu tăng lên
Từ bên ngoài, họ trông có vẻ tự tin, bình tĩnh, và hoàn toàn làm chủ cuộc sống của mình. Điều đó phần lớn là thật - nhưng không phải là toàn bộ câu chuyện.
Một chiếc note nhỏ cho những “mọt’ phim giống mình: Các anh “tổng tài” trong truyền thuyết thường được xây dựng có nhiều đặc điểm tương đồng với nhóm này.
2. Nhánh thứ hai: Tránh né do sợ hãi (Fearful-Avoidant)
Khác với nhánh đầu tiên, người thuộc nhóm này biết mình muốn kết nối. Họ khao khát sự gần gũi - nhưng đồng thời cũng sợ nó đến mức không thể tiến lại gần. Cụ thể hơn:
Bị kéo về hai phía cùng một lúc: muốn được yêu thương và sợ bị tổn thương khi để ai đó vào gần
Rơi vào trạng thái xung đột nội tâm liên tục - khó chịu và khó lý giải, cả với chính họ lẫn với người bên cạnh
Thường xuyên dao động giữa tiến lại gần rồi đột ngột rút ra xa, khiến các mối quan hệ trở nên không ổn định
Nhánh này có sự giao thoa đáng kể với kiểu gắn bó hỗn loạn (disorganized attachment) - chủ đề sẽ được khám phá sâu hơn trong bài viết tiếp theo của series. Trong bài này, chúng ta sẽ tập trung chủ yếu vào nhánh dismissive-avoidant, nơi cơ chế “tắt cảm xúc” thể hiện rõ ràng và điển hình nhất.
Dù thuộc nhánh nào, điểm chung của cả hai vẫn là: hệ thống gắn bó vẫn còn đó, vẫn hoạt động - chỉ là đang bị kiểm soát chặt hơn mức cần thiết. Và đó chính xác là điều mà khoa học thần kinh đã giúp chúng ta nhìn thấy rõ hơn bao giờ hết.
II. Gắn bó tránh né hình thành như thế nào?
Để hiểu tại sao một người lại phát triển kiểu gắn bó tránh né, chúng ta cần quay về điểm khởi đầu - những năm tháng đầu đời, khi não bộ còn đang trong giai đoạn định hình mạnh mẽ nhất.
