Dễ tin người: ngây thơ hay một dạng khôn ngoan bị đánh giá thấp?
Khoa học cho thấy: hoài nghi không khiến chúng ta nhìn người chính xác hơn như ta vẫn tưởng.
Sáng nay, như mọi buổi sáng khác, mình mở mắt và theo phản xạ, tay đã lướt ngay đến điện thoại. Chưa kịp uống ngụm nước đầu tiên, đã có thể đọc thấy một chuỗi tin tức nhuốm màu u tối - một vụ lừa đảo mới với chiêu thức tinh vi, một cảnh báo an ninh, một câu chuyện về ai đó mất trắng số tiền dành dụm cả năm chỉ vì tin một lời mời nghe có vẻ hợp lý: việc nhẹ lương cao, một kỳ nghỉ hấp dẫn được “chuyển nhượng” với giá hời.
Mình nhớ mẹ mình vẫn hay nhắc, từ khi mình còn rất nhỏ: “Đừng có lành và cả tin thế con ạ, dễ bị lừa lắm.” Một câu nói xuất phát từ tình thương, và không thiếu cơ sở - mẹ đã sống qua đủ những giai đoạn để biết thế giới này có thể tàn nhẫn với những ai quá dễ dàng mở lòng.
Nhưng dù đã nghe câu đó không biết bao nhiêu lần, dù đã chứng kiến không ít câu chuyện đau lòng của người quen, người lạ, mình vẫn nhận ra không thể thay đổi được cái phản xạ đầu tiên của mình: luôn thấy điều tốt ở một người trước khi nhìn thấy điều chưa ổn. Dễ tin. Dễ cho ai đó một cơ hội để được nghĩ tốt. Dễ nhận ra phần tử tế trong một hành động mà người khác, ngay từ đầu, đã đặt dấu hỏi.
Vì thế, có một câu hỏi “to đùng” luôn ám ảnh mình: Liệu đây có phải là một điểm yếu mà mình chưa đủ trưởng thành để sửa? Hay có một điều gì đó, ở tầng sâu hơn một phản xạ cá nhân, đang thực sự diễn ra - một điều mà khoa học về não bộ và kết nối xã hội hoàn toàn có thể lý giải?
I. Những khái niệm bị nhầm lẫn
1. Khi “dễ tin” bị đánh đồng với “cả tin”
Trong ngôn ngữ đời thường, ba trạng thái rất khác nhau thường bị gộp chung vào một rổ: dễ tin, cả tin, và sự tỉnh táo cần thiết để không bị lợi dụng. Nhưng nếu nhìn kỹ, đây là ba thứ tách biệt, và việc nhầm lẫn giữa chúng chính là lý do khiến nhiều người - trong đó có mình - từng tự hỏi liệu bản thân có đang “sai” khi vẫn chọn nhìn người khác bằng một ánh mắt cởi mở.
Cả tin (naivety) là trạng thái tin tưởng mà không có khả năng cập nhật theo bằng chứng - tin ai đó dù họ đã nhiều lần cho thấy họ không đáng tin, hoặc trao đi lòng tin mà không hề đọc tín hiệu nào từ hoàn cảnh.
Hoài nghi mặc định (cynicism) là chiều ngược lại: một giả định tiêu cực áp lên mọi người, mọi tình huống, bất kể bằng chứng thực tế nói gì. Người mang tâm thế này không đánh giá từng người theo những gì họ thể hiện - họ đã kết luận trước, rằng phần lớn con người là ích kỷ, không đáng tin, và động cơ tốt đẹp thường chỉ là vỏ bọc.
Còn niềm tin liên nhân (interpersonal trust) - thứ mà mình muốn nói đến trong bài này - nằm ở giữa, nhưng không phải kiểu “trung dung an toàn”. Nó là một điểm khởi đầu: mặc định trao cho người khác một mức độ tin tưởng nhất định, đồng thời vẫn giữ khả năng quan sát và điều chỉnh khi có bằng chứng đủ rõ. Nó không phải là việc từ chối nhìn thấy nguy hiểm. Nó là việc từ chối coi nguy hiểm là mặc định.
2. “Ảo tưởng thiên tài hoài nghi”
Có một hiện tượng văn hóa mà nhà tâm lý học xã hội Jamil Zaki — Giám đốc Phòng thí nghiệm Khoa học thần kinh xã hội (Social Neuroscience Lab) tại Đại học Stanford - gọi tên rất chính xác trong cuốn sách Hope for Cynics (2024) của ông: “ảo tưởng thiên tài hoài nghi” (cynical genius illusion). Đó là niềm tin phổ biến rằng người hay nghi ngờ, hay dò xét động cơ của người khác, là người thông minh hơn, sắc sảo hơn, “đọc vị” đời tốt hơn - còn người dễ tin thì ngây ngô, thiếu trải nghiệm sống.
Điều khiến phát hiện của Zaki đáng chú ý là: khi đối chiếu với dữ liệu thực tế, giả định đó thường sai. Trong nhiều nghiên cứu ông và cộng sự thực hiện, những người có xu hướng hoài nghi cao không hề giỏi hơn trong việc phát hiện ai đang nói dối, ai đang thao túng, hay ai đáng tin. Họ chỉ đơn giản là nghi ngờ nhiều hơn - với tất cả mọi người, kể cả những người hoàn toàn đáng tin.
Có thể bạn từng ở trong những tình huống này. Một đồng nghiệp xin lỗi vì đã trễ deadline, và bạn tin lời giải thích của họ - không phải vì bạn không có khả năng nghi ngờ, mà vì câu chuyện của họ khớp với những gì bạn từng quan sát ở họ trước đó. Một người bạn mới quen chia sẻ một điều khá riêng tư ngay trong lần gặp đầu, và thay vì nghĩ “chắc họ đang thao túng mình”, bạn nghĩ “có lẽ họ đang cần một người lắng nghe”. Một đối tác trong công việc đề xuất một hướng đi bạn chưa từng nghĩ tới, và phản xạ đầu tiên của bạn là tò mò, không phải phòng thủ. Đây là những khoảnh khắc rất nhỏ, nhưng chúng cho thấy sự khác biệt: người dễ tin có phân định vẫn đang quan sát, chỉ là họ quan sát từ một vị trí cởi mở, không phải từ một vị trí đã kết án trước.
Đây không phải là một lời cổ vũ cho việc tin bất kỳ ai một cách không suy xét. Mình không viết bài này để nói rằng cảnh giác là thừa thãi - những câu chuyện lừa đảo ngoài kia là có thật, và có những tình huống khả năng phân định (discernment) là điều bắt buộc phải có. Điều mình muốn mời bạn nhìn lại là: có một sự khác biệt rất lớn giữa việc phân định từng tình huống cụ thể, và việc mặc định rằng thế giới này đầy rẫy người xấu. Một bên là sự tỉnh táo. Bên còn lại là một thiên kiến nhận thức - và giống mọi thiên kiến khác, nó có nguồn gốc rất rõ trong cách não bộ con người vận hành.
